Sosyal Medya

Sırr-ı Yûnus - Yûnus Emre İlâhileri

Sırr-ı Yûnus - Yûnus Emre İlâhileri

Osmanlı Müziğinde Yûnus Emre İmgesi

Osmanlı’nın, sanat ve kültür alanlarında salt aristokrat bir yapıya sahip olduğu tezi, araştırmacılar ve okuyucular tarafından oldukça kuvvetli bir biçimde iddia edilen kanılardan biridir. Bu görüşlere bir itiraz niteliği taşıyan; Osmanlı sanatının ve edebiyatının en nadide eserlerinin yalnızca aristokrat tabakaya ait olmadığının, entelektüel birikim ve zevklerin, bir yaşama biçimi olarak halkın her tabakasına yayılmış olduğunun en spesifik, en önemli ve en gözde örneği ise, şüphesiz Yûnus Emre’dir. Onun sahip olduğu duru ve akıcı “halk Türkçesi”, döneminin yalnızca âvâm diye tabir edilen halk tabakasına değil toplumsal tabakaların her kesimine hitap etmiştir. Hatta Yûnus’un sözü, sadece döneminin insanına değil, bugün de sanattan siyasete, sosyal hayattan eğitime kadar her alanda toplumun ihtiyaçlarına cevap verebilir mahiyettedir. 

 

Osmanlı’nın sanat, kültür, edebiyat ve sosyal hayat gibi klasisizmini yansıtan yaşam tarzlarına baktığımızda ise, karşımızda duran devâsâ piramidin en üst katını hiç şüphesiz musikî oluşturmaktadır. Zira Osmanlı’nın hem kültürel hem de sosyal kodları en net biçimde musikî alanından okunabilir. Bu noktada özellikle belirtmek gerekir ki klasik Türk müziği, yalnızca bir saraylı müziği değildir. Bu yanılgıyı ortadan kaldırabilecek en önemli unsurlardan biri de, Selçuklu geleneğinden Osmanlı’ya intikal etmiş, tasnif olarak halk şairi diye tabir edilen pek çok şairin bu sanat sahası içerisinde yer almış olmasıdır. Bunun en müşahhas örneği ise, yine Yûnus Emre’dir. 

 

Doğrusu dîvân musikîsi olarak tanımlanabilecek Osmanlı müziğinin böylesine önemli bir halk şairini bünyesinde taşıması son derece ciddi bir veridir. Ayrıca meşk silsilesi içerisinde tasnif edilememiş ve bu sebeple günümüze ulaşamamış Yûnus Emre şiirleriyle bezeli nice eserlerin varlığını da göz önünde bulundurduğumuzda, bu birikimin cesametini tahayyül edebiliriz. Klasik musikîmizde dinî içerikli tekke ve camide icra edilen musikî alanında şarkı, beste, naat, ilâhi, kaside, şathiyye, âyin formları başta olmak üzere hemen her formda Yûnus Emre şiirlerinin güfte olarak kullanıldığı görülmektedir. Besteye bağlanmış bu eserlerin önemli bir kısmının ise, ne yazık ki sadece varlığından haberdarız.

 

Musikîmizde mükerrer beste giydirme usûlü ile oluşmuş eserler de hesaba katıldığında eser sayısı 670’in üzerinde özgün bir repertuara sahip Yûnus Emre güfteleri, dinî musikî bahsinde en yüksek seviyede melodi ile buluşmuş şiirler arasında yerini almaktadır. Bir başka deyişle her ne kadar Yûnus Emre’nin şiirleri konusunda muhtelif atıf sorunları söz konusu olsa da Yûnus mahlası ile yazılmış ve artık Yûnus’a mâl olmuş eserler, dinî musikî alanında sözleri en çok besteye alınmış nutk-ı şerîflerdir. Yûnus mahlaslı bu manzûm irfan güftelerinin geçmişten günümüze kadar gelen bestelerini incelediğimizde ise, eserlerin Ali Şîr ü Ganî Dede, Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi, Kazasker Mustafa İzzet Efendi, Zekâî Dede, Dellâlzâde İsmail Efendi, Muallim İsmail Hakkı Bey, Ali Rızâ Şengel, Sebilci Hüseyin Efendi ve Saadettin Kaynak gibi Türk musikî sanatının en kıymetli bestekârları tarafından tezyin edildiğini görmekteyiz.

 

Klasik Türk musikîsinin bir mikro haritasını kronolojik ve müzikal zevkler temelinde inceleyebilmenin önemli bir formülü Yûnus Emre’nin güfteleri üzerindeki bestelerle mümkün olabilmektedir. Pekiyi, Yûnus’un musikî sahasındaki bu şöhretinin sebeb-i aslîsi ne olabilir? Bu sorunun karşılığı Yûnus’un diğer kültürel alanlardaki yoğunluğu ile aynı cevabı taşır. Onun, derin mânâları “anlaşılabilir” hâle getiren dil ve üslûbu diğer sanat dallarında olduğu gibi musikîde de derin bir etkiye sahiptir. Tecessüm etmiş haliyle söylenebilir ki, bu coğrafyanın müziğinde saraydan tekkeye, camiden medreseye, konaktan köy evine kadar hemen her yerde Yûnus bir dil olarak okunmuş olduğu kadar bir tegannî olarak da söylenmiştir. 

 

Sırr-ı Yûnus - Yûnus Emre İlâhileri

 

1- Hicaz İlâhi

"Urum'da Acem'de âşık olduğum / Yemen ellerinde Veysel Karâni"  

Beste: Kazasker Mustafa İzzet Efendi

2- Şehnaz İlâhi

"Yürük değirmenler gibi dönerler / El ele vermişler Hakk'a giderler"

Beste: Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi

3- Hicaz İlâhi

"Nice bir uyursun uyanmaz mısın"

Beste: ?

4- Hicaz İlâhi

"Aşk bezirgânı sermâye cânı"

Beste: ?

5- Hicaz İlâhi

"Gelin gidelim Allah yoluna"

Beste: Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi

6- Hicaz İlâhi

"Ey âşıkân ey âşıkân aşk mezheb ü dindir bana"

Beste: Şeyh Mes'ud Efendi

7- Ney taksimi & Nevâ İlâhi

"Hâlet ile bana bir hâl göründü / Bir yeşil sancaklı sultân göründü"

Beste: Eyyûbî Mehmed Efendi

8- Uşşâk İlâhi

"Bu akl ü fikr ile Mevlâm bulunmaz"

Beste: ?

9- Hüseynî İlâhi

"Severim ben seni cândan içeru"

Beste: ?

10- Gerdâniyye İlâhi

"Milk-i bekâdan gelmişem / Fâni cihânı n'eylerem"

Beste: Yâkubzâde Mehmed Efendi

11- Ud Taksimi 

12- Eviç İlâhi

"Alma tenden cânımı / Aman Allahım aman"

Beste: Sermüezzin Hâlid Bey

13- Eviç İlâhi

"Cânım kurbân olsun senin yoluna / Adı güzel kendi güzel Muhammed"

Beste: Aşkî

14- Eviç İlâhi

"Taşdı rahmet deryâsı / Gark oldu cümle âsî" 

Beste: Muallim İsmail Hakkı Bey (?)

15- Eviç İlâhi

"Tehi sanman siz beni / Dost yüzün görüp geldim"

Beste:  ?

16- Sûzinak İlâhi

"Aşkın ile âşıklar / Yansın yâ Resûlallah"

Beste: ?

17- Perde Kaldırma Tevhidi

* Rast İlâhi

"Durmaz yanar vücûdum / Âh itmeyüp n'ideyim"

Beste: Zekâî Dede

* Uşşâk İlâhi

"Allah emrin tutalım / Rahmetine batalım"

Beste: Zekâî Dede

* Segâh İlâhi

"Ganî Mevlâm nasib etse / Varsam ağlayı ağlayı"

Beste: ? 

* Çargâh İlâhi

"Ben dervişem diyene / Bir ün edesim gelir"

Beste: ?

* Sabâ İlâhi

"Gelin ey âşıklar gelin"

Beste: ?

* Bayâtî İlâhi

"Mecnûn'a sordular Leylâ nic'oldu"

Beste: ?

* Mâhur İlâhi

"Gaflet ile Hakk'ı buldum diyenler / Er yarın Hak divânında bell'olur"

Beste: ?

* Mâhur Şuğul

"Allâhümme salli ale'l Mustafâ"